Treân ñaây chæ laø hai trong soá raát nhieàu ví duï veà nghòch lyù töï qui chieáu trong ngoân ngöõ hoïc. Bao giôø giaù trò veà söï chaân xaùc, moät xaùc tín cuõng ñoøi hoûi moät SIEÂU NGOÂN NGÖÕ laøm heä qui chieáu. Saùng taùc laø moät heä qui chieáu; LLPB laø SIEÂU NGOÂN NGÖÕ laøm heä qui chieáu cho chính noù mơùi thoaùt khoûi nhöõng nghòch lyù quy chieáu maø “CAÛM” chæ laø moät soá nhieàu taùc phaåm rôi vaøo tình traïng aáy. Trong haàu heát caùc cuoäc thi töø lôùn tôùi nhoû, töø trung öông ñeán ñòa phöông cöù theo caùi phöông phaùp baát di baát dòch chuyeån nhöõng caây buùt saùng taùc “coù uy tín” laøm giaùm khaûo. Heä quaû cuûa noù laø moät nghòch lyù laáy heä ngoân ngöõ ñoàng ñaúng laøm söï qui chieáu, thaåm ñònh. Ñoái vôùi hoaït ñoäng vaên hoïc ngheä thuaät chuùng ta khoâng thieáu nhöõng nhaø lyù luaän pheâ bình, song bao giôø trong caùc cuoäc thi hoï cuõng ñöùng ngoaøi cuoäc. Vaø sau moät cuoäc thi luoân coù nhöõng caây buùt “caän taâm thaàn”, hoang töôûng. Toâi nhôù moät caâu thaät chí lyù nhöng laïi khoâng nhôù xuaát xöù. Toâi khoâng tin coù moät taøi naêng vaên hoïc naøo khoâng yù thöùc ñöôïc thöïc taøi trong cuoäc ñôøi caàm buùt cuûa mình. Nhöng toâi tin nhöõng keû baát taøi thì luoân aûo töôûng veà taøi naêng. Vai troø cuûa SIEÂU NGOÂN NGÖÕ, cuûa nhöõng nhaø lyù luaän pheâ bình laø quan troïng laém chöù./.
K.N (Bình Dương)
NHẠC TÍNH – YẾU TỐ NGHỆ THUẬT ĐẬM NÉT TRONG THƠ MỚI – Bài của Trần Thế Nhân
Một trong những thành tựu nghệ thuật của Thơ mới là sử dụng nhạc điệu để biểu đạt tình cảm. Nhạc của Thơ mới là điệu tâm hồn dân tộc quen thuộc phảng phất trong ca dao, dân ca, trong Đường thi qua nhiều thời kỳ, đã ngấm sâu vào máu thịt của bao thế hệ các nhà thơ Việt. Trên nền tảng truyền thống ấy, các nhà Thơ mới đã nhanh nhạy tiếp thu những thành tựu về nhạc tính trong thơ Pháp để làm nên nhạc điệu của Thơ mới, qua thi pháp ngữ điệu của ngôn ngữ Việt.
Thơ mới chịu ảnh hưởng của thơ lãng mạn - tượng trưngPháp. Các nhà Thơ mới đã rất dụng công đưa nhạc vào thơ, nhạc làm nền cho thơ, nhạc hòa âm, phối nhịp với giọng điệu thơ, dẫn dắt hồn thơ, thơ đi theo nhạc, điệp trùng những vang ngân qua nhiều giai điệu: Nhạc điệu bằng - trắc theo kiểu thơ Đường thất ngôn, ngũ ngôn; nhạc điệu lục bát của ca dao, dân ca được các nhà thơ tìm cách biến tấu, vắt dòng, ngắt nhịp; nhạc điệu bằng lối dùng từ tượng âm của những từ xướng âm nhạc cổ (hồ, xề, xang, xự...) để lồng ghép vào thơ; nhạc điệu bằng cách xây dựng câu thơ, bài thơ hoàn toàn bình thanh theo kiểu của Bích Khê, Xuân Diệu; nhạc điệu bằng cách điệp âm, điệp thanh, lập lại khổ thơ, vắt dòng câu thơ, v.v...
Có thể đơn cử một số trường hợp tiêu biểu về nhạc điệu của Thơ mới:
- Nhạc điệu bằng - trắc theo lối thơ Đường thất ngôn: “Ai đâu trở lại mùa thu trước / Nhặt lấy cho tôi những lá vàng?” (Chế Lan Viên - Xuân); “Ở đây sương khói mờ nhân ảnh / Ai biết tình ai có đậm đà?” (Hàn Mặc Tử - Đây thôn Vĩ Dạ). “Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh / Trăng thương, trăng nhớ, hỡi trăng ngần! / Đàn buồn, đàn lặng, ôi! đàn chậm / Mỗi giọt rơi tàn như lệ ngân” (Xuân Diệu - Nguyệt Cầm). Tất thảy các chữ 2 - 4 - 6 trong câu đều theo kết cấu hài âm bằng trắc của Đường thi, đó là sự hài âm theo qui ước “ nhị, tứ, lụcphân minh”.
- Nhạc điệu bằng cách xây dựng toàn câu thơ, thậm chí toàn bài thơ đều là thanh bằng (bình thanh), như trường hợp các bài thơ: “Hoàng hoa”, “Tỳ bà” của Bích Khê, “Nhị hồ” của Xuân Diệu. “Hoàng hoa” và “Tỳ bà” của Bích Khê là hai bài thơ khá dài nhưng đều được làm theo thanh bằng của cả bài thơ: “Vàng sao nằm im trên hoa gầy / Tương tư người xưa thôi qua đây / Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề / Hoa vừa đưa hương gây đê mê” ...” Ô hay! Buồn vương cây ngô đồng/Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông” (Bích Khê - Tỳ bà), vân vân.
- Nhạc điệu lục bát được Thơ mới biến đổi cách ngắt nhịp hoặc tạo những điệp âm lấp láy: “Trời cao xanh ngắt, - Ô kìa!/ Hai con hạc trắng bay về Bồng lai” (Thế Lữ - Tiếng sáo thiên thai); “Rơi rơi... dìu dịu rơi rơi/ Trăm muôn giọt nhẹ nối lời vu vơ...” (Huy Cận - Buồn đêm mưa).
- Nhạc điệu được tạo nên bởi sự liên tưởng đến âm thanh của các loại nhạc khí, nhạc cụ. Có thể so sánh chất nhạc của hai bài thơ, thông qua hai đoạn thơ của hai tác giả Huy Cận và Vũ Hoàng Chương. Chẳng hạn trong bài “Nhạc sầu” của Huy Cận: “Ai chết đó? Nhạc sầu chi lắm thế! / Kèn đám ma hay ấy tiếng đau thương / Của cuộc đời? Ai rút tự trong xương / Tiếng nức nở gửi gió đường quạnh quẽ!”, so sánh với nhạc trong “Say đi em” của Vũ Hoàng Chương: “Khúc nhạc hồng êm ái / Điệu kèn biếc quay cuồng / Một trời phấn hương / Đôi người gió sương”.
Rõ ràng “Nhạc sầu” của Huy Cận làm ta liên tưởng đến nhạc điệu của tiếng “kèn đám ma” ai oán, nức nở của phường bát âm đang trổi lên trong lúc đưa tang; còn “điệu kèn biếc quay cuồng” của Vũ Hoàng Chương là tấu khúc kèn đồng vang lên nơi chốn vũ trường nhập nhoà màu sắc và chếnh choáng men say.
Nhiều tác giả sử dụng rất thành công nhạc tính trong Thơ mới. Riêng Vũ Hoàng Chương là người có nhiều dụng công trong việc khai thác các loại nhạc. Ngoài “nhạc tây” trong thơ, ông còn điểm thêm những “nốt” nhạc dân tộc cổ điển tưởng chừng đã đi vào quên lãng, đó là những “xế”, “hồ”, “xang”, “xự” được ông lồng vào để tạo ra một giọng điệu lãng đãng ngất trời, qua những bài “thơ say”: “Hàm ca nhịp gõ khói bay/ Hồ, xừ, xang, xế, bàn tay điên cuồng/ Kiều thu hề trọn kiếp thương! / Sầu cao ngùn ngụt mấy đường tơ khô / Xừ, xang, xế, xự, xang, hồ / Bàn tay nhịp gõ điên rồ khói lên/ Kiều Thu hề Tố hởi em/ Nghiêng chân rốn bể mà xem lửa bùng/ Xế, hồ, xang… khói mờ rung/ Nhịp sầu vươn toả năm cung ngút ngàn.” (Mười hai tháng sáu).
Như trên đã trình bày, thi pháp thơ Việt là thi pháp ngữ điệu (inspiration rythmique); nó phù hợp với việc tạo nhạc tính, tạo âm hưởng ngân vang trong thơ. Các nhà Thơ mới rất sành thi luật. Họ muốn thơ mình là tiếng nói vang ngân, da diết. Do chịu ảnh hưởng của thơ - nhạc Phương Tây, nhất là Paul Verlaine, khi nhà thơ này quan niệm: Âm nhạc là thiên khải, trước tất cả mọi thứ (De la musique avant toutes choses), nên các nhà thơ đều ra sức khai thác nhạc tính tối đa. Xuân Diệu là người kiếm tìm thành công nhất về phương diện này. Thơ ông là thơ của cảm giác, phát huy tối đa sự cộng hưởng của các giác quan. Các nhà Thơ mới còn lại cũng có đóng góp rất độc đáo trong việc tạo nhạc tính cho thơ. Đọc thơ họ, ta bắt gặp những âm vang da diết, những trùng điệp ngân rung, những kiểu gieo vần, ngắt nhịp, những trầm bình thanh, những lựa chọn trong việc sử dụng nguyên âm và phụ âm vang. Tưởng như chung quanh ta “khí trời làm bằng tơ”, “Nhị hồ để bốc niềm cô tịch. / Không khóc nhưng màbuồn hiu hiu”... Và nhiều, rất nhiều những câu thơ - nhạc vang rung trong hầu hết Thơ mới: “Chị ấy năm nay còn gánh thóc / Dọc bờ sông trắng nắng chang chang” (Hàn Mặc Tử); “Sương nương theo trăng ngừng lưng trời / Tương tư nâng lòng lên chơi vơi”(Xuân Diệu); “Em không nghe mùa thu / Dưới trăng mờ thổn thức?/ Em không nghe rạo rực / Hình ảnh kẻ chinh phu / Trong lòng người cô phụ?” (Lưu Trọng Lư).
Thơ mới là thơ của những tiết tấu âm vang, của những con chữ biết hát ca và trò chuyện, thơ của sắc màu rộn rã dù bàng bạc trong nó “nỗi buồn thế hệ” của một thời đi qua không trở lại. Họ chịu ảnh hưởng rất nhiều của các nhà thơ Pháp, nhưng ảnh hưởng sâu đậm nhất là ở Baudelaire với quan niệm về sự tương hợpcủa các giác quan (correspondances des sens). Hương thơm, màu sắc và âm thanh cùng nhau tương hợp (Les parfums, les couleurs et les sons se répondent). Nhạc - thơ xuất hiện trong tương hợp ấy nên nó rất đẹp, lung linh, kỳ ảo, lưu giữ lâu bền chất thơ trong lòng người, nhạc hoá hồn thơ, thông qua cách kiến trúc câu thơ đầy nhạc, đầy âm vang...tất cả được hòa quyện, chuyển hóa trong nhau để tạo thành một thế giới nghệ thuật, thế giới của sự tương hợp giữa âm nhạc, màu sắc, hương thơm và cảm giác vang vọng, u sầu, trước hết của chính người thơ, và sau đó, vươn đến tha nhân, để vẫy gọi những tấm lòng đồng điệu, tri âm, tri ngộ. Tất nhiên, đã là thơ, theo truyền thống thì hầu hết đều mang trong mình yếu tố nhạc, nhưng nhạc trong Thơ mới được rất nhiều nhà thơ dụng công đưa vào, xem nó như là một nét thi pháp nổi trội, gắn liền và xuyên suốt toàn bộ tiến trình Thơ mới.
This is a short description in the author block about the author. You edit it by entering text in the "Biographical Info" field in the user admin panel.
.jpg)
0 nhận xét:
Đăng nhận xét